[Arb. Özgür Koca]

Kambiyo Senetlerine (Bonoya) Dayalı Menfi Tespit Davalarında Görevli Mahkeme Neresidir? (Güncel BAM ve Yargıtay Kararları Işığında)

Giriş
İcra ve İflas Hukuku pratiğinde, kambiyo senetlerine (çek, poliçe, bono) özgü haciz yoluyla başlatılan icra takiplerinde borçlu olunmadığının tespiti amacıyla açılan menfi tespit davaları, uygulamada en sık karşılaşılan dava türlerinden biridir. Bu davalarda sıklıkla düşülen en büyük usuli hata, görevli mahkemenin tayininde yaşanmaktadır. Özellikle tarafların tacir olmadığı veya aralarındaki temel ilişkinin ticari nitelikte bulunmadığı (örneğin adi ortaklık, mesire alanı işletilmesi vb.) durumlarda davanın Asliye Hukuk Mahkemesinde mi yoksa Asliye Ticaret Mahkemesinde mi görüleceği tartışma konusu olabilmektedir.

Bu makalede, İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi'nin yakın tarihli (2026) bir merci tayini (yargı yeri belirleme) kararı ışığında, bonoya dayalı menfi tespit davalarında görevli mahkemenin tespiti, mutlak ticari dava ile nispi ticari dava kavramları ekseninde detaylıca incelenmiştir.


1. Mutlak Ticari Dava ve Nispi Ticari Dava Ayrımı
Bir davanın asliye ticaret mahkemesinin görev alanına girip girmediği, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 4. maddesine göre belirlenmektedir. Bu madde uyarınca ticari davalar iki ana kategoriye ayrılır:

• Mutlak Ticari Davalar: Tarafların tacir olup olmadığına veya uyuşmazlığın tarafların ticari işletmesiyle ilgili olup olmadığına bakılmaksızın, sırf kanunda sayıldığı için ticari sayılan davalardır. TTK'da düzenlenen tüm hususlardan (örneğin kambiyo senetleri, şirketler hukuku vb.) doğan hukuk davaları mutlak ticari davadır.
• Nispi Ticari Davalar: Konusu ne olursa olsun, her iki tarafın da (davacı ve davalı) ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan davalardır. Burada davanın ticari sayılabilmesi için her iki tarafın da tacir olması ve işin her iki tarafın ticari işletmesini ilgilendirmesi şarttır.

2. Bonoya Dayalı Menfi Tespit Davaları "Mutlak Ticari Dava" Kapsamındadır
Kambiyo senetleri (bono, poliçe, çek), 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun kıymetli evrak hukuku bölümünde detaylıca düzenlenmiştir. Dolayısıyla, icra takibine konu edilen alacağın bir bonoya (emre muharrer senede) dayanması halinde, taraflar arasındaki uyuşmazlığın temel nedeni bir adi ortaklık, tüketici ilişkisi veya şahsi bir borç dahi olsa, dava konusu senedin kambiyo senedi olması durumu mutlak ticari dava haline getirir.

Didim ve Aydın mahkemeleri arasındaki görev uyuşmazlığında Asliye Hukuk Mahkemesi davanın nispi ticari dava olduğunu düşünürken, Asliye Ticaret Mahkemesi temel ilişkinin (adi ortaklık vb.) görevli mahkemeyi tayin edeceğini düşünerek karşı görevsizlik kararı vermiştir. Ancak İzmir BAM bu noktada usul hukukumuzun temel kurallarından birini hatırlatmıştır: Uyuşmazlık kambiyo senedinden (bonodan) kaynaklanıyorsa, TTK m.4 uyarınca asliye ticaret mahkemesi kesin olarak görevlidir.


3. İcra ve Hukuk Pratiği Açısından Önemi
Kambiyo takibi başlatılmış bir dosyada menfi tespit davasının yanlış mahkemede açılması, görevsizlik kararları ve merci tayini süreçleriyle zaman kaybına yol açar. Bilindiği gibi, icra dosyalarındaki kısmi ödemelerde mahsup sıralaması (önce tahsil harcı, masraf, vergi, takip sonrası faiz, vekalet ücreti ve en son asıl alacak) ve peşin harcın tahsil harcından düşülüp düşülmeyeceği gibi hassas hesaplamalar, mahkeme sürecinin uzamasıyla değişen gün sayıları sebebiyle karmaşıklığa neden olmaktadır. İcra süreçlerinde görevli mercilerin doğru tayini, faiz ve harç yükünün büyümemesi açısından hayati önem taşımaktadır.


İncelemeye Konu İzmir BAM Kararı

T.C. İZMİR BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ 12. HUKUK DAİRESİ
DOSYA NO: 2026/24 Esas
KARAR NO: 2026/130 Karar
KARAR TARİHİ: 22/01/2026

Didim(Yenihisar) Asliye Hukuk Mahkemesi ile Aydın Asliye Ticaret Mahkemesi arasında oluşan görev uyuşmazlığının yargı yeri belirlenmesi yoluyla giderilmesi Aydın Asliye Ticaret Mahkemesi tarafından talep edilmiş olmakla dosya incelendi;

Dava, kambiyo senetlerine özgü haciz yolu olarak başlatılan Didim İcra Dairesi'nin 2022/1172 Esas sayılı takip dosyasına ilişkin menfi tespit davasıdır.
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 4. maddesine göre; bir davanın ticari dava sayılması için ya uyuşmazlık konusu işin taraflarının her ikisinin birden ticari işletmesiyle ilgili olması ya da tarafların tacir olup olmadıklarına veya işin tarafların ticari işletmesiyle ilgili olup olmamasına bakılmaksızın Türk Ticaret Kanunu veya diğer kanunlarda o davaya asliye ticaret mahkemesinin bakacağı yönünde düzenleme bulunması gerekir.
Somut olayda, Didim İcra Dairesi'nin 2022/1172 Esas sayılı icra takibinin bonoya (emre muharrer senet) dayalı olarak açıldığı anlaşılmakta olup, bonoya ilişkin hükümler 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenmiştir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 4. maddesi uyarınca taraflar arasındaki uyuşmazlığın ticaret mahkemesinde görülmesi gerektiği açıktır.

KARAR: 6100 sayılı HMK'nun 21 ve 22. maddeleri gereğince Aydın Asliye Ticaret Mahkemesinin YARGI YERİ OLARAK BELİRLENMESİNE, oybirliği ile karar verildi.

Emsal Yargıtay Kararı

T.C. YARGITAY 19. HUKUK DAİRESİ
Esas No: 2018/3978
Karar No: 2019/291
Karar Tarihi: 21.01.2019

"Davalı, bir bonoda kefil olduğunu iddia ederek alacaklıya başvurulması gerektiğini belirtmiştir. Mahkeme davanın kabulüne karar vermiş, ancak mesele kambiyo senedinden kaynaklanan uyuşmazlık olduğu için Asliye Ticaret Mahkemesi'nin görevli olduğu gözetilmeden Asliye Hukuk Mahkemesince işin esastan incelenmesine karar verildiği belirtilerek yerel mahkeme kararı bozulmuştur. Kanuni dayanak ise 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun ilgili (702 vd.) maddeleri ile 4. maddesidir. Kambiyo senedinden (bonodan) kaynaklanan uyuşmazlıklarda temel ilişkiye bakılmaksızın Asliye Ticaret Mahkemesi görevlidir."

Anahtar Kelimeler: Kambiyo senedi menfi tespit davası görevli mahkeme, Asliye Ticaret Mahkemesi görev alanı, Mutlak Ticari Dava, Nispi Ticari Dava, Bono menfi tespit, İcra hukuku makaleleri, TTK madde 4, Yargı yeri belirleme BAM kararı.